Dvlt evriliinin xronikas

Azrbaycan postsovet lklri arasnda yegan dvltdir ki, orada hr hakimiyyt dyiikliyi yalnz evrili yolu il gerklir. Mstqil Azrbaycann 14 illik tarixind mvcud olmu btn iqtidar v prezidentlrin - Ayaz Mtllibovun, Yaqub Mmmdovun, blfz Elibyin, htta Heydr liyevin bel dyiikliyi zor gcn olub. Bu is zaman bel bir sual yaranr. Ax Heydr liyevdn hakimiyytin oluna kemsi prosesi "mxmri" ba verib? Ny gr biz sonuncu hakimiyyt dyiikliyini dvlti cinaytlr srasna aid edirik? tn ilki situatsiyann analizi, H.liyevin gzlnilmz yxlmas haqda trafl mlumat v bu hadisdn sonra onun olunun ba nazir tyin olunmas btn bhlrimizi dorultdu. .liyevin ba nazir tyin olunmas antikonstitusiyon addm idi. H.liyevin yxlmas v onun "Glhan"d, Klivlendd saxlanlmas hl uzun mddt hquq mhafiz orqanlarnn, jurnalistlrin aradrma predmeti olacaq. nki ba vernlrd namlum mqamlar oxdur.

gr H.liyev hqiqtn d hakimiyyti oluna trmk istyirdis, onda ny gr .liyevi iyunda - zehni faliyytini itirmmi vziyytd olarkn ba nazir tyin etmdi? Yni dvlt bas yaratd sistemin gcn o qdr gvnirdi ki, znn v trafnn thlksizliyini tmin etmdi? Ny gr H.liyev hakimiyytin legitim yolla oluna kemsi variantn semdi? Ax bu addm atmaq n onun kifayt qdr vaxt var idi. O, bunu "Glhan"d hkimlrin ona vziyytinin artq dzlmycyini deynd d ed bilrdi. H.liyev n vaxt vfat etdi v onun csdi torpaa taprlana qdr harada saxlanlrd? Patriarxn sonuncu hkm n idi? llr keck tarixilr, jurnalistlr v siyasi xadimlr bu suallara cavab tapmaa alacaqlar. Biz is bu suallar dvlt evriliindn bir il sonra cavablandrmaa alacaq.

liyevin aprel tezisi

"Respublika" saraynn shnsind yxlmasndan sonra H.liyev trafna v ailsin namizdliyini geri gtrmycyini, salamln barpa edrk, mtlq prezident sekilrind itirak edcyini byan etdi. Bir ne df o dnyadan qaydan dvlt bas yen d sma qvvlrinin ona "dmnlrin lntin v gz dymy" qalib glmkd kmk edcyin inanrd. Mhz YAP-da "dar rivd" keiriln toplantda H.liyev bu cr demidi. Hakim partiyann funksionerlri iqtidardan yegan namizd kimi H.liyevin tbliatna davam etdirmk haqqnda aydn gstri almdlar.

Ba vernlr haqda dqiq informasiyaya malik YAP- Sirus Tbrizlinin mlumatna gr, el o zaman, .liyevin prezidentliy namizdliyinin irli srlmsi qrara alnmd. H.liyevin bu siyasi texnologiyasnn mqsdi .liyevi siyasi xadim olmaa hazrlamaq v onun ny qadir olduunu prezident sekisind yoxlamaq idi. Bu texnologiyaya gr is, .liyev sekilrd atasndan sonra ikinci yeri tutmalyd. .liyevin hakim partiyadan prezidentliy namizdliyinin irli srlmsi yalnz 2008-ci il planladrlrd.

Hr halda H.liyev trfdarlarna olunun namizdliyinin irli srlmsini mhz bu cr izah etmidi. Lakin bununla yana biz H.liyevin tbliatn davam etdirrk avtoritet v liderliyini olunun adyla balamaq chdini d istisna etmirik. Onda bel sual yaranr ny gr, o, lham liyevi ba nazir tyin edib, ona dvltd ikinci xs statusunu vermirdi? Blk H.liyev olunun ictimaiyytdki mvqeyinin inzibati sullarla mhkmlndirilmsin son anda mracit etmyin lazmln anlayrd?

Dnyvi svdlmnin frziyysi

Ancaq dvlt bas bp-nin prezidenti Con Braunla keiriln v sekinin taleyinin hll olunduu grdn sonra bel .liyevin xeyrin inzibati resurslardan yararlanmad. Dnya hkmranlarndan biril gr cmi 27 dqiq kdi. H.liyev v C.Braundan baqa grd trcmi kimi .liyev d itirak edirdi. Bu mddtd is H.liyevin shhtindki nvbti krizis glck n yax he n vd etmirdi. Dvlt bas gz nnd hyatdan gedirdi v C.Braunun sfri bir mqsd dvlt basn sakitldirmy v onun varis plannn tsdiqlmy xidmt edirdi.

Grn btn detallar hl d gizli qalmaqdadr. Ancaq mtbr mnblrdn mlum oldu ki, grd C.Braun AB prezidenti Corc Bula danqlar zaman mzakir olunan msllr haqda H.liyev bilgi verib. O, Amerika administrasiyasnn mxaliftin hakimiyyt glmmsi n H.liyevin sylrin yardm gstrcyindn danb. Bellikl, Vainqton v London hakimiyytin H.liyevdn oluna trlmsi planna razlq verdi. Ancaq .liyevin ba nazir tyin olunmas frman yen d verilmdi. Hakim komandann btn zvlris hl d dvlt basnn qaydna inanrdlar. Ancaq qayd reallamad.

yulun 30-da H.liyevin xsi hkimi dvlt basnn ailsin onun shhtinin qfil pislmsi haqda tcili xbr gndrdi. El hmin gn .liyev Prezident Apparatnn bas Ramiz Mehdiyevl Ankaraya udu. Qrib d olsa R.Mehdiyevi H.liyevin palatasna buraxmadlar. Hmin an yalnz olu onun yanndayd. Palatada bir ne saat qaldqdan sonra .liyev l xd. O, dvlt basnn yaxn trafna onun vfat v son hkm - onun ba nazir tyinat haqda H.liyevin frman imzalad bard mlumat verdi. Bs niy bel gec? Ny gr mrnn son annda? V sonra H.liyevin csdinin aqibti nec oldu?

xsi hkimin etiraflar

Bir ne ay vvl H.liyevin xsi hkimi - Paa v Trkiynin sabiq prezidenti Sleyman Dmirlin kemi kmkisi li Ncib Bakya gldilr. Onlar dvlt basyla grmk istdiklrini bildirdilr. Ancaq qonaqlara mlum olmayan sbblrdn .liyev onlar qbul etmkdn boyun qard. Bu trklri o drcd hiddtlndirdi ki, onlar .liyevl rqabt aparan qruplamalarn liderlril grdlr. Restoranda am edrk, onlara H.liyevin hyatnn son gnlri haqda btn hqiqtlri dandlar.

Trkiyli hkim li Ncibin szlrin gr, H.liyev hqiqtn d iyulun axrlarnda vfat edib. "Glhan" klinikasnn rhbrliyi Azrbaycann dvlt basnn vfat haqda drhal Trkiy hkumtini mlumatlandrb. Amma Trkiy silahl qvvlrinin bas H.liyevin lm haqda xbri yayma qti qadaan etdi. Bundan baqa Trkiy hakimiyyti klinikaya "H.liyevin shhtinin yax olduu v saalmaa doru getmsi haqda" byanatla x etmk gstriini verdi. Klinika rhbrliyi v H.liyevin xsi hkimi hrbi olduqlarndan yuxarnn mrini icra etmy mcbur oldular.

Bs sonra n ba verdi? Trkiyli hkimin szlrin gr, H.liyevin lm haqda xbr drhal Vainqtona atdrld. A evdn is H.liyevin olundan baqa he kim dvlt basnn vfat haqda xbr verilmmsi taprld. Bundan baqa Vainqtondan bildirdilr ki, H.liyevin ni Rusiyann FHN-nn xsusi tyyarsil Klivlnd aparlacaq. Hmin vaxtda is H.liyevin csdinin Klivlnd danmas tkilatl haqda Moskva v Vainqton arasnda grgin danqlar v konsultasiyalar gedirdi.

Proses AB-n, ngiltrnin, Rusiyann v Trkiynin xsusi xidmtlri clb edilmidi.

S.Dmirlin kemi kmkisinin mlumatna gr, ba nazir tyin olunmas haqda frman .liyev z imzalayb. Bel ki, H.liyev hyatnn son gnlrini koma raitind keirib. Onu hr gn mayin edn xsi hkimi Paa minlikl bildirdi ki, bu gnlrd H.liyev "znd deyildi". Prezident Apparatndak mtbr mnblrin mlumatna gr, .liyevin ba nazir tyin olunmas haqda frmandak imza H.liyevin deyil. Burada iki frziyy irli srlr. Ya frmandak imza son zamanlar H.liyevin qolunu kmyi bacaran Bylr yubovundu (onda mlum deyil ny gr o, glckd tzyiql zlib), ya da bu faksmiledir (imzann surti). Ancaq prezidentin ilr idarsindn alnan mtbr mlumata gr, hmin gnlr faksmile Prezident Apparatndayd.

Bu zaman nc frziyy d ortaya xr. Ekstremal situasiyaya dm .liyev frman z imzalayb.

gr n vaxtsa tarixilr v ya Azrbaycann yeni hakimiyyti bu sirri amaq istyrk, mstqil aradrma aparmaa nail olsalar ekspertlr frmandak imzann hqiqi olub-olmad sualna dqiq cavab ver bilrlr.

Bann csdi

Bs H.liyevin csdinin aqibti nec oldu? Onun xsi hkiminin mlumatna gr, n Rusiyann FHN-nin tyyarsil Klivlnd aparlb. Csd orada prezident sekilrindn sonra H.liyevin vfatnn rsmn elan olunmasna qdr qalb.

Ancaq bu yaxnlarda biz bunun tam ksi olan bir mlumat almq. Xbr gr, xsusi xidmt orqanlarnn hazrlad plana sasn, H.liyevin yerin Klivlnd xarici grnc ona oxayan baqa birisi aparlb. Prezident mhafizsinin rhbri Vaqif Axundov Klivlnddn Bakya gln qdr is H.liyevin ni Trkiyd saxlanlb. Csdin yannda is Bylr yyubov qalb.

Axrnc mlumat hm d H.liyevin Klivlndd qald dvrd B.yyubovun xstxanada olmamasyla tsdiqlnir. gr oxucular xatrlayrsa, lqar Altay da tn il Klivlnd sfri zaman orada B.yyubovu grmmidi. Bundan baqa onun mlumatna gr, H.liyevin ad Klivlnddki xstlrin rsmi qeydiyyatnda da yox idi.

Klinikada H.liyevin oxarnn yannda xarici xsusi xidmt orqanlarnn mkdalaryla yana yalnz V.Axundov vard. Mtbr mnblrin mlumatna gr, bzi Qrb jurnalistlri H.liyevin oxarnn adn v yerldiyi mkan bilirlr. Ancaq .liyev v ba vernlrd maraql xslr bu jurnalistlrin danmamas n llrindn glni ediblr.

H.liyevin csdis B.yyubovun mayitil Klivlnd prezident sekilrindn sonra gtirilib. Yalnz .liyev hakimiyytini tam mhkmlndirndn v hakimiyytin qsb olunmasna mqavimt gstrnlrin tam mhvindn sonra dnya mrkzlri H.liyevin lmnn aqlanmasn mqbul saydlar. Dvlt basnn csdi Bakya gtirilrk, torpaa taprld. Hakimiyyt evrilii reallad. Qrbin v hakim tbqnin maraqlar hyata kedi.

Hakimiyytin qsb edilmsi

Yaranm situatsiyada Azrbaycan mxalifti n ed bilrdi?

Bizd olan mlumata gr, Trkiyd sa Qmbr rbti olan bir ox qvvlr H.liyevin vfat v .liyevin ba nazir tyin olunaca haqda mlumat ona atdrma vacib saydlar. Xatrlayrsnzsa, H.liyevin lm haqda Trkiynin hrbi kfiyyat xidmtindn mlumat alan .Qmbrin bu lkdki tmsilisi Xanm Xlilova hakimiyytin nzrd tutduqlar haqda ictimaiyyti mlumatlandrb.

Mhz H.liyevin lmndn sonra nvbti gn mxalift dvlt evriliin qar etiraz dalasn qaldrmaa borclu idi. Ancaq mxalift bann vfatna inanmad. nki H.liyev hddindn artq ox "lb-dirilirdi". Bundan baqa Qrb diplomatlarnn lm xbrinin doru olmad haqda szlri mxalift liderlrini aldatd. ans itirilmi, hakimiyyt qsb edilmidi. Biz yalnz indi H.liyevin lm v bir il bundan vvl hyata keirilmi dvlt evrilii haqda hqiqtlri yrn bildik.

Eynulla Ftullayev, Hftlik analitik drgi "Monitor", No 65, 17 iyul 2004

Ruscadan trcm etdi Xyal ahinolu